Gen. Szandruk. Historia jednego orderu w trzech aktach

autor zdjęcia: Wikipedia

źródło: Rzeczpospolita

Krzyż Srebrny (klasa V) Orderu Wojennego Virtuti Militari

autor zdjęcia: NAC

źródło: Rzeczpospolita

August Zaleski (1883–1972) – polski polityk i dyplomata, drugi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1947–1972, kawaler Orderu Orła Białego

autor zdjęcia: Wikipedia

źródło: Rzeczpospolita

Pawło Szandruk (1889–1979) – generał-chorąży Armii URL (1920), podpułkownik dyplomowany WP (1938); uczestnik kampanii wrześniowej; od 17 marca 1945 r.: przewodniczący UKN i dowódca Ukraińskiej Armii Narodowej

autor zdjęcia: NAC

źródło: Rzeczpospolita

Umowa warszawska – tajna umowa międzynarodowa między Rzeczpospolitą Polską a Ukraińską Republiką Ludową zawarta 21 kwietnia 1920 r. w Warszawie, w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Na zdjęciu od lewej: gen. Antoni Listowski, Symon Petlura, płk Wołodymyr Salski, płk Marko Bezruczko, oficerowie ukraińscy i polscy – wyprawa kijowska, kwiecień 1920 r.

autor zdjęcia: NAC

źródło: Rzeczpospolita

Tadeusz Romer, Władysław Sikorski, Władysław Anders i Tadeusz Klimecki podczas podróży inspekcyjnej Naczelnego Wodza na Bliskim Wschodzie, 1943 r.

Sprawa odznaczenia w 1961 r. generała Pawło Szandruka, dowódcy Ukraińskiej Armii Narodowej, orderem Virtuti Militari była wielokrotnie opisywana. Towarzyszyła jej spora awantura i licytacja na prawdziwą polskość. W kontekście ostatnich wydarzeń warto jednak do niej wrócić.

Akt pierwszy: kapitulacja

8 maja 1945 r. w austriackim Völkermarkt generał SS Otto von Wächter spotkał się z dowódcą Ukraińskiej Armii Narodowej generałem Pawło Szandrukiem. Poinformował go o kapitulacji III Rzeszy i o wchodzącym w życie po północy zawieszeniu broni. Oświadczył: „Teraz, generale, jesteś kluczową postacią w akcji uratowania dywizji i prawdopodobnie wszystkich nas, którzy jesteśmy z Tobą”. Tak rozpoczęła się ostatnia misja generała Szandruka, oficera w armii Petlury, podpułkownika dyplomowanego Wojska Polskiego, bohatera września 1939 r., ale też ostatniego zwierzchnika owianej złą sławą 14. Dywizji Grenadierów SS, zwanej popularnie SS „Galizien”.

Droga Szandruka do tego momentu była dość skomplikowana. W czasie I wojny światowej walczył w armii rosyjskiej, po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r. służył w armii Ukraińskiej Republiki Ludowej. Po zawarciu umowy polsko-ukraińskiej w kwietniu 1920 r. brał udział w ofensywie na Kijów, a następnie walczył na froncie południowym w wojnie polsko-bolszewickiej. Po zamachu majowym w 1926 r., kiedy doszło do ożywienia współpracy rządu polskiego ze strukturami emigracyjnej URL, Szandruk aktywnie włączył się w tę działalność. Od 1927 r. pracował w nowo utworzonym Sztabie Ministerstwa Spraw Wojskowych URL...